της Χρυσαυγής Ατσιδάκου*
Τα παιδιά μας, η γενιά των social media, δεν μεγάλωσαν διαβάζοντας κυριακάτικες εφημερίδες στο τραπέζι της κουζίνας, ούτε παρακολουθώντας το δελτίο ειδήσεων στις οκτώ. Ούτε θυμούνται τη ζωή χωρίς social. Μεγάλωσαν με scroll. Με stories που εξαφανίζονται σε 24 ώρες, με reels διάρκειας 30 δευτερολέπτων, με βίντεο που ξεκινούν χωρίς εισαγωγή και τελειώνουν χωρίς πλαίσιο.
Η ενημέρωση για τους νέους σήμερα πολλές φορές δεν είναι μια συνειδητή πράξη, αλλά κάτι που συμβαίνει διαρκώς, σχεδόν ακούσια. Και ακριβώς για αυτό τον λόγο το δικαίωμα στην αλήθεια όχι μόνο δεν είναι δεδομένο για αυτούς, αλλά είναι κάτι εύθραυστο, υπό διαπραγμάτευση, που σε πολλές περιπτώσεις απειλείται.
Ένα βίντεο στο TikTok με έντονη μουσική, μια εικόνα στο Instagram με έναν προκλητικό τίτλο, ένα απόσπασμα δήλωσης κομμένο από το πλαίσιό του μπορούν να διαμορφώσουν άποψη μέσα σε δευτερόλεπτα. Χωρίς πηγές, χωρίς διασταύρωση, χωρίς καν χρόνο για σκέψη. Έρευνες δείχνουν ότι μεγάλος αριθμός νέων ενημερώνεται πρωτίστως από τα social media και σπανίως ελέγχει αν αυτό που βλέπει προέρχεται από αξιόπιστο μέσο ή έχει αλλοιωθεί.
Τα fake news σε αυτό το περιβάλλον είναι λογικό να μη μοιάζουν με ψέμα, αλλά με «κάτι που παίζει παντού» και αφού παίζει παντού, δεν παίζει να μην είναι αλήθεια. Αυτό είναι και το πιο επικίνδυνο στοιχείο τους.
Την ίδια στιγμή, η Τεχνητή Νοημοσύνη έχει ανεβάσει τον πήχη της παραπληροφόρησης. Deepfake βίντεο πολιτικών που «φαίνονται» να λένε πράγματα που δεν είπαν ποτέ. Φωτογραφίες από γεγονότα που δεν συνέβησαν ποτέ. Φωνές που μιμούνται πραγματικά πρόσωπα με ανατριχιαστική ακρίβεια. Ένα viral βίντεο μπορεί να είναι πλήρως κατασκευασμένο και όμως να επηρεάζει χιλιάδες νέους πριν αποκαλυφθεί η αλήθεια.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα τα βίντεο που κυκλοφορούν κατά καιρούς στο TikTok με «δηλώσεις» πολιτικών για ευαίσθητα κοινωνικά θέματα, συνοδευόμενα από έντονη μουσική και προκλητικά captions. Οι περισσότεροι χρήστες δεν θα αναζητήσουν το πλήρες βίντεο. Δεν θα ψάξουν αν το βίντεο είναι αυθεντικό και δε θα φθάσουν ποτέ στην αλήθεια. Η γενιά των social media δεν είναι αδιάφορη για την πολιτική. Αντιθέτως, συχνά είναι έντονα ευαισθητοποιημένη.
Όμως, η πολιτική που καταναλώνει είναι συχνά αποσπασματική, προσωποποιημένη, φορτισμένη. Ο δημόσιος διάλογος μετατρέπεται σε σύγκρουση εικόνων και συναισθημάτων, όχι επιχειρημάτων. Και κάπου εκεί η αλήθεια χάνεται. Και αυτό δεν είναι ευθύνη των νέων, αλλά αποτέλεσμα ενός οικοσυστήματος που επιβραβεύει το εντυπωσιακό, όχι το ακριβές. Που μετρά την επιτυχία σε views και όχι σε εγκυρότητα.
Οι αλγόριθμοι των πλατφορμών δεν προωθούν την πιο αξιόπιστη είδηση, αλλά αυτή που θα κρατήσει τον χρήστη περισσότερο χρόνο στην οθόνη. Για αυτό και το δικαίωμα στην αλήθεια για τη νέα γενιά δεν μπορεί να προστατευτεί με απαγορεύσεις ή ηθικολογίες. Δεν μπορεί να προστατευτεί με το «κλείσε το κινητό». Μπορεί να προστατευτεί μόνο με γνώση.
Το «μαθαίνω να μαθαίνω την πληροφορία» αποκτά εδώ καθοριστική σημασία. Σημαίνει να διδάσκονται οι νέοι, από το σχολείο ακόμη, πώς να ελέγχουν αν ένα προφίλ είναι αξιόπιστο ή ψεύτικο, πώς να αναγνωρίζουν clickbait τίτλους, πώς να εντοπίζουν αλλοιωμένα βίντεο και εικόνες, πώς να καταλαβαίνουν ότι το feed τους δεν είναι «ουδέτερο» αλλά αποτέλεσμα αλγοριθμικών επιλογών. Σημαίνει να μάθουν ότι το γεγονός πως «κάτι παίζει παντού» δεν το κάνει αυτομάτως αληθινό.
Η Πολιτεία έχει ευθύνη να σταθεί δίπλα σε αυτήν τη γενιά. Οι πρωτοβουλίες για την ένταξη της ειδησεογραφικής παιδείας στο εκπαιδευτικό σύστημα, για την κατανόηση των fake news και της Τεχνητής Νοημοσύνης δεν είναι απλώς σύγχρονες μεταρρυθμίσεις. Είναι πράξεις δημοκρατικής προστασίας. Είναι η αναγνώριση ότι η ελευθερία της πληροφόρησης χωρίς εργαλεία κρίσης μετατρέπεται εύκολα σε ελευθερία χειραγώγησης.
Ταυτόχρονα, η ίδια η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να λειτουργήσει υποστηρικτικά: εργαλεία που εντοπίζουν ψευδές περιεχόμενο, επισημάνσεις σε αλλοιωμένες εικόνες, μηχανισμοί ελέγχου πηγών. Όμως, τίποτε από αυτά δεν έχει αξία αν ο νέος δεν έχει μάθει να αμφισβητεί, να ελέγχει, να σκέφτεται.
Η γενιά των social media δεν χρειάζεται «σωτήρες» αλλά εμπιστοσύνη, εφόδια και μια πολιτική που να κατανοεί τον κόσμο της, να μιλά τη γλώσσα της και να της δίνει χώρο να αναπτύξει κριτική σκέψη. Γιατί μόνο έτσι μπορεί να προστατευτεί ουσιαστικά το δικαίωμά της στην αλήθεια.
Σε έναν κόσμο όπου η πληροφορία μπορεί να παραχθεί με ένα prompt και να διαδοθεί με ένα swipe, η αλήθεια δεν είναι αυτονόητη. Είναι αποτέλεσμα παιδείας. Και η επιλογή να επενδύσουμε στη νέα γενιά, στη σωστή ενημέρωση και στη δημοκρατική ωριμότητα δεν είναι απλώς πολιτική επιλογή. Είναι επιλογή του μέλλοντος που αξίζει για τα παιδιά μας.