Οι δημοσιογράφοι Σταύρος Τζήμας, Άννη Καρολίδου, Δημήτρης Δραγώγιας, Τάσος Φωκιανίδης, Δημήτρης Κουμπιάς και ο πανεπιστημιακός Αντώνης Σκαμνάκης, που παρουσίασαν το βιβλίο. «Ομιλητής» και ο Νίκος Αλιάγας, με βίντεο από το Παρίσι, ενώ χαιρετισμό απηύθυνε ο πρόεδρος της ΕΣΗΕΜ-Θ Γιάννης Βοϊτσίδης.
Μια βραδιά αφιερωμένη στην ουσία της δημοσιογραφίας, μακριά από τον θόρυβο της επικαιρότητας και κοντά στον πυρήνα της ενημέρωσης, ήταν η παρουσίαση του Συντάκτη Ύλης την Πέμπτη 15 Ιανουάριου 2026 στην αίθουσα της ΕΣΗΕΜ-Θ στη Θεσσαλονίκη. Δημοσιογράφοι, πανεπιστημιακοί, φοιτητές και άνθρωποι των ΜΜΕ που έδωσαν το παρών, επιβεβαίωσαν ότι το ερώτημα για το μέλλον –αλλά και το παρόν– της δημοσιογραφίας παραμένει ανοιχτό και επιτακτικό.
Την εκδήλωση άνοιξε ο συντονιστής της δημοσιογράφος Σταύρος Τζήμας, ο οποίος χαρακτήρισε τον συγγραφέα «ζωντανή ιστορία της έντυπης ενημέρωσης», υπογραμμίζοντας τη βαρύτητα της διαδρομής του σε μια εποχή που ο Τύπος δοκιμάζεται.
«Έχουμε την τιμή να φιλοξενούμε έναν από τους τελευταίους μεγάλους “εφημεριδάδες”. Ο Δημήτρης Κουμπιάς, όπως αποτυπώνεται και στο βιβλίο του “Συντάκτης Ύλης”, αποτελεί τη ζωντανή ιστορία της πάλαι ποτέ ένδοξης έντυπης ενημέρωσης, που σήμερα βρίσκεται σε φθίνουσα τροχιά. Είναι ίσως ο καταλληλότερος να απαντήσει στο ερώτημα αν βρισκόμαστε μπροστά στο τέλος των εφημερίδων, αλλά και σε όσα αφορούν συνολικά το σινάφι μας», ανέφερε.
Η Άννη Καρολίδου στάθηκε ιδιαίτερα στο περιεχόμενο της τέταρτης έκδοσης του βιβλίου από τις Εκδόσεις Μπαρμπουνάκη, αναδεικνύοντας τη χρηστική αλλά και παιδευτική του αξία. «Ο “Συντάκτης Ύλης” παραμένει παρών στις εξελίξεις του Τύπου. Ο Δημήτρης Κουμπιάς ανατέμνει μεθοδικά τα καίρια ζητήματα της σύγχρονης εποχής των media και δίνει πολύτιμα μαθήματα για την οργάνωση και λειτουργία των μέσων ενημέρωσης: από την αναζήτηση και τον έλεγχο της είδησης, μέχρι την ορθή αποτύπωσή της και τη μεταφορά της στο κοινό. Στο νέο, πολυμεσικό τοπίο, όπου κυριαρχούν τα social media και η τεχνητή νοημοσύνη, η σημασία του συντάκτη ύλης γίνεται ακόμη μεγαλύτερη, ως ανάχωμα απέναντι στην παραπληροφόρηση και τα fake news», σημείωσε.
Στη βιωματική και ιστορική διάσταση του βιβλίου αναφέρθηκε ο Τάσος Φωκιανίδης, συνδέοντας τον «Συντάκτη Ύλης» με τις βαθιές ανατροπές που γνώρισε ο κλάδος την τελευταία δεκαπενταετία. «Ο Δημήτρης Κουμπιάς δεν κάνει απλώς αναμόχλευση μνήμης. Καταγράφει ιστορικά τις αλλαγές της δημοσιογραφίας, από την πληροφορία μέχρι την τελική εικόνα της είδησης. Ο ρόλος του συντάκτη ύλης –ενός αφανούς αλλά καθοριστικού πρωταγωνιστή– φωτίζεται σε μια εποχή όπου η ποιότητα παραμένει το μεγάλο ζητούμενο, μέσα στο περιβάλλον του διαδικτύου, των social media, της τεχνητής νοημοσύνης και των fake news. Γι’ αυτό το βιβλίο δεν είναι μόνο εργαλείο για επαγγελματίες και σπουδαστές, αλλά και οδηγός για όποιον θέλει να κατανοήσει το “φαίνεσθαι” και το “είναι” της είδησης», τόνισε.
Εκτενής και ουσιαστική ήταν η παρέμβαση του δημοσιογράφου Δημήτρη Δραγώγια, ο οποίος μίλησε για τον «αόρατο μηχανισμό» που κρατά όρθια την ενημέρωση.
«Ο “Συντάκτης Ύλης” δεν είναι ωραία ιστορία· είναι οδηγός ευθύνης. Μιλά για τον άνθρωπο που δεν χειροκροτιέται, αλλά αποφασίζει. Ο συντάκτης ύλης είναι κρίση – και αυτή η κρίση είναι εξουσία με ευθύνη. Στην ψηφιακή εποχή, όπου η ταχύτητα θεωρείται υπέρτατη αξία και η τεχνητή νοημοσύνη μπαίνει δυναμικά στην παραγωγή περιεχομένου, το βιβλίο υπενθυμίζει ότι η δημοσιογραφία δεν είναι απλώς content. Η μηχανή μπορεί να γράψει, αλλά δεν μπορεί να αναλάβει ευθύνη. Και χωρίς ευθύνη, δεν υπάρχει ενημέρωση», υπογράμμισε.
Τη θεωρητική και θεσμική διάσταση του έργου ανέδειξε ο Αντώνης Σκαμνάκης, καθηγητής στο Τμήμα Δημοσιογραφίας και ΜΜΕ του ΑΠΘ και μαθητής του συγγραφέα σε σχολή Δημοσιογραφίας, πριν από κάποιες δεκαετίες. «Ο “Συντάκτης Ύλης” δεν είναι βιβλίο νοσταλγίας. Είναι ένα έργο που επανατοποθετεί τη δημοσιογραφική εργασία στο κέντρο της δημοκρατίας. Ο συντάκτης ύλης είναι ο κόμβος όπου η πληροφορία μετατρέπεται σε δημόσιο λόγο, ο gatekeeper που αποκαθιστά τη σχέση ανάμεσα στο γεγονός και την είδηση. Σε μια εποχή αλγοριθμικού gatekeeping και τεχνολογικά ενισχυμένης παραπληροφόρησης, η επιμονή στην υπογραφή, στη διασταύρωση και στην επιμέλεια δεν είναι συντηρητισμός· είναι πράξη ευθύνης», επισήμανε.
Πέραν των παρουσιαστών, χαιρετισμό απηύθυνε ο πρόεδρος της ΕΣΗΕΜ-Θ Γιάννης Βοϊτσίδης και παρέμβαση από το ακροατήριο έκανε ο δημοσιογράφος και συγγραφέας Σπύρος Κουζινόπουλος.
Την εκδήλωση έκλεισε ο Δημήτρης Κουμπιάς, λέγοντας μεταξύ άλλων: Κατ’ αρχάς θέλω να ευχαριστήσω την ΕΣΗΕΜΘ που μου έδωσε τη δυνατότητα να παρουσιάσω την 4η έκδοση του “ Συντάκτης Ύλης” σε αυτόν το χώρο. Σε ένα χώρο που τα τελευταία 15 χρόνια σχεδιάσαμε πανελλαδικές συνδικαλιστικές μάχες – πετυχημένες, εκ του αποτελέσματος - για την επιβίωση του κλάδου μας. Με προεξάρχοντα στους αγώνες μας τον αείμνηστο Παναγιώτη Νεστορίδη. Τον αξέχαστο συνάδελφο και φίλο.
Και φυσικά δεν είναι δυνατό να μην αναφερθώ στους προέδρους της ΕΣΗΕΜΘ με τους οποίους είχα τη χαρά και την τιμή να συνεργαστώ· είτε ως μέλος του προεδρείου της ΕΣΗΕΑ, είτε ως πρόεδρος της ΠΟΕΣΥ: Τους Μάκη Βοϊτσίδη, Τάσο Φωκιανίδη, Νίκο Καρρά και τον τωρινό πρόεδρο Γιάννη Βοϊτσίδη. Ειδικότερα ο Τάσος Φωκιανίδης είναι πάντα δίπλα μου, όχι μόνον τώρα στην παρουσίαση, αλλά και ως συναγωνιστής, αφού μετέχουμε και οι δυο στη Διοίκηση του ασφαλιστικού μας Οργανισμού, του ΕΔΟΕΑΠ· εκείνος ως Συντονιστής Β. Ελλάδας κι εγώ ως Γεν. Γραμματέας. Άλλωστε ο Τάσος συνέβαλε καθοριστικά στην επανέκδοση του βιβλίου για 4η φορά. Διαβάζοντας στο ομώνυμο site μου – το syntaktisylis.gr – τη διαδικτυακή έκδοση, πρότεινε στον Μπάμπη Μπαρμπουνάκη να το εκδώσει και πάλι σε χαρτί.
Η έκδοση λοιπόν που παρουσιάζουμε απόψε, ουσιαστικά ξεκίνησε από τη Θεσσαλονίκη με τη σφραγίδα ενός από τους μεγαλύτερους εκδοτικούς οίκους της χώρας. Τις Εκδόσεις Μπαρμπουνάκη. Όσον αφορά το βιβλίο, αποσαφηνίζω ότι δεν γράφτηκε για να εξιστορήσει προσωπικές εμπειρίες, ούτε για να χαϊδέψει τη νοσταλγία της δημοσιογραφίας του παρελθόντος· παρότι υπηρετώ το επάγγελμα πάνω από 60 χρόνια. Γράφτηκε για να φωτίσει μια ειδικότητα άγνωστη στο ευρύ κοινό, που καθορίζει την ποιότητα, τη ροή και την αξιοπιστία των Μέσων· τον σκιώδη αλλά κρίσιμο ρόλο του ανθρώπου που διαμορφώνει την ύλη και βλέπει πριν από τον αναγνώστη. Φιλοδοξία μου ήταν η συγγραφή ενός βιβλίου -εργαλείου, που δεν κοιτά μόνο πίσω, αλλά συνομιλεί ευθέως με τις προκλήσεις του σήμερα και του αύριο της ενημέρωσης.
Και ακολουθούν τα πλήρη κείμενα των εισηγήσεων.
Σταύρος Τζήμας: “Έχουμε την τιμή να φιλοξενούμε σήμερα έναν από τους τελευταίους εν ζωή, ίσως τον τελευταίο, των μεγάλων “εφημεριδάδων”, τον εκλεκτό συνάδελφο Δημήτρη Κουμπιά.
Όπως θα δείτε και στο βιβλίο του “Συντάκτης Ύλης”, το οποίο θα παρουσιάσουμε ευθύς αμέσως, ο Δημήτρης Κουμπιάς, ο Δημήτρης Κουμπιας, αποτελεί την ζωντανή ιστορία της πάλαι ποτέ ένδοξης έντυπης ενημέρωσης, που σήμερα βρίσκεται σε φθίνουσα τροχιά.
Είναι ο καταλληλότερος να μας δώσει μια πειστική απάντηση στο ερώτημα που πλανάται στον κόσμο της ενημέρωσης, αν, δηλαδή, βρισκόμαστε ενώπιον του τέλους των εφημερίδων και σε πολλά άλλα που αφορούν στο σινάφι μας. Επιτρέψτε μου να τον καλωσορίσω, για λογαριασμό όπλων μας. Δημήτρη σε ευχαριστούμε...”
Άννη Καρολίδου: Ο Συντάκτης Ύλης παρών στις εξελίξεις στον Τύπο. Με την τέταρτη έκδοση του Συντάκτη Ύλης ( εκδόσεις Μπαρμπουνάκη), ο Δημήτρης Γ. Κουμπιάς, με την αναλυτική προσέγγιση του πολύπειρου δημοσιογράφου, ανατέμνει μεθοδικά τα καίρια ζητήματα που απασχολούν τον χώρο του Τύπου στη σύγχρονη εποχή των media, ενώ παράλληλα δίνει πολύτιμα μαθήματα για τον τρόπο οργάνωσης και λειτουργίας των μέσων μαζικής ενημέρωσης, από την αναζήτηση και καταγραφή των ειδήσεων, τον έλεγχο της εγκυρότητάς τους και την ορθή αποτύπωσή τους, μέχρι και την μεταφορά τους στο αναγνωστικό κοινό.
Σε αυτή την τέταρτη έκδοση του Συντάκτη Ύλης, ο συγγραφέας , με εναργή τρόπο παρουσιάζει το νέο τοπίο στο χώρο των media, ένα ευρύτατο χώρο, πολυμεσικό στον οποίο πλέον έχουν εισέλθει και παίζουν ρόλο τόσο τα κοινωνικά δίκτυα, όσο και τα προσωπικά κανάλια διοχέτευσης ειδήσεων και απόψεων.
Σε αυτό το νέο τοπίο, η ηλεκτρονική δημοσιογραφία και η ταχύτατα αναπτυσσόμενη τεχνολογία ( τεχνητή νοημοσύνη) διαμορφώνουν καθοριστικά τις εξελίξεις , συχνά σε βάρος της αντικειμενικής μεταφοράς των γεγονότων, της αρτιότητας και της πιστότητας των ειδήσεων, με την σπουδαιότητα και την αξία του συντάκτη ύλης, να γίνεται ακόμη σημαντικότερη σε ένα περιβάλλον χαοτικό, που κατακλύζεται από αμφιβόλου ακρίβειας ειδήσεις.
Οι «σκιώδεις εργάτες» των μέσων μαζική ενημέρωσης, οι συντάκτες ύλης, έχουν ακόμη σπουδαιότερο έργο να επιτελέσουν, στην προάσπιση της αντικειμενικότητας της είδησης και, εν τέλει, στην προστασία της ενημέρωσης από τα fake news και της έντιμης, πιστής στην αλήθεια, ποιοτικής δημοσιογραφίας, που σέβεται το αναγνωστικό κοινό αλλά και το ίδιο το έργο που οφείλει να παράγει για την κοινωνία, ανεξάρτητα από «δουλείες» πολιτικές, οικονομικές και άλλες, αλλά και τα πρόσκαιρα οφέλη της δημοσιογραφίας του εύκολου εντυπωσιασμού.
Ο Δημήτρης Κουμπιάς, παραδίδει ένα βιβλίο, που έχει πολλά να πει τόσο στους επαγγελματίες δημοσιογράφους, όσο και στο ευρύτερο αναγνωστικό κοινό.
Τάσος Φωκιανίδης: Με τον Δημήτρη Κουμπιά γνωριζόμαστε πολλά χρόνια, αλλά από το 2010 και μετά ήταν που οι απίστευτες -τότε- καταστάσεις σε όλη τη χώρα χτύπησαν και τον κλάδο μας· και μας "έδεσαν" στους συνδικαλιστικούς αγώνες. Ήταν οι "μέρες (και οι μήνες) που συγκλόνισαν τον κόσμο" της δημοσιογραφίας, με τη "βία να είναι η μαμή της ιστορίας" στο χώρο μας. Η δημοσιογραφία δεν άλλαζε επιφανειακά. Άλλαζε άρδην ως κλάδος, ως λειτούργημα, ως επάγγελμα, ως εικόνα, ως ποιότητα. Τίποτα πια δε θα ήταν ίδιο, όλα άλλαζαν σε μεγάλο -ως επί το πλείστον- βαθμό.
Ο Δημήτρης Κουμπιάς στο Συντάκτη Υλης δεν κάνει μια αναμόχλευση μνήμης αλλά μια ιστορική καταγραφή και αφηγείται αυτές τις αλλαγές. Με αφορμή το ρόλο ενός αφανούς στο κοινό δημοσιογράφου, εκ των πρωταγωνιστών της τελικής εικόνας στον έντυπο Τύπο, παρουσιάζει την ιστορική διαδρομή της είδησης, από την πληροφορία, την καταγραφή, την επεξεργασία, την παρουσίαση, την υπεράσπιση της ποιότητας. Αυτό το τελευταίο, μάλιστα, αλλάζει δραματικά και εξακολουθεί να είναι μέγα ζητούμενο στη νέα εποχή του διαδικτύου, της ηλεκτρονικής δημοσιογραφίας, των freelancers, των μέσων κοινωνικής δικτύωσης (social media), της τεχνητής νοημοσύνης (AΙ) και βεβαίως των ψευδών ειδήσεων (fake news) που διασπείρονται ασύστολα. Για όλα αυτά μιλάει στο βιβλίο του ο Δημήτρης Κουμπιάς. Θέτει ερωτήματα, εκθέτει απόψεις, δίνει τις απαντήσεις του, καταγράφοντας το παρελθόν και το παρόν της δημοσιογραφίας, κοιτάζοντας στο μέλλον. Γι’ αυτό ακριβώς δεν είναι μόνο ένα απαραίτητο εργαλείο για σπουδαστές δημοσιογραφίας και επαγγελματίες δημοσιογράφους, όπως -ούτως ή άλλως- υπήρξε χρόνια τώρα. Αλλά είναι ιδιαίτερα χρήσιμο και σε κάθε μία και κάθε έναν που θέλει να μάθει τη λειτουργία της δημοσιογραφίας, πως ήταν, που και πως βαδίζει, και ίσως μπορεί να διακρίνει καλύτερα το φαίνεσθαι και το είναι της είδησης...
Δημήτρης Δραγώγιας: Είναι από εκείνες τις βραδιές που η δημοσιογραφία – έστω για λίγο – σταματά να τρέχει και κάθεται σε μια καρέκλα να θυμηθεί: τι είναι, από πού έρχεται, και γιατί –ό,τι κι αν λέμε – εξακολουθεί να είναι αναγκαία.
Και δεν θα μπορούσαμε να το κάνουμε αυτό πιο ταιριαστά, εδώ, στη Θεσσαλονίκη, στην αίθουσα της Ένωσης Συντακτών Ημερησίων Εφημερίδων Μακεδονίας–Θράκης, παρουσιάζοντας ένα βιβλίο που είναι στην ουσία του μια καταγραφή του αόρατου μηχανισμού που κρατά όρθια την ενημέρωση.
Θα μου επιτρέψετε σήμερα να “ευλογήσω” λίγο τα γένια μας, αλλά όχι με την αυτάρεσκη έννοια. Με την έννοια ότι σε μια εποχή όπου όλοι μιλούν για τις “μεγάλες αλλαγές” της δημοσιογραφίας, σπάνια μιλούν για το ποιος τη φτιάχνει πρακτικά. Ποιος τη δένει, ποιος την ευθυγραμμίζει, ποιος τη σώζει όταν “στραβώνει”. Και γι’ αυτό το βιβλίο του Δημήτρη Κουμπιά, «Ο Συντάκτης Ύλης», είναι μια πολύτιμη έκδοση. Κι ένα βιβλίο που μιλά για τον άνθρωπο που συνήθως δεν χειροκροτιέται: τον άνθρωπο του “μέσα”.
Θα ξεκινήσω με κάτι προσωπικό, γιατί εδώ δεν είμαστε σε αμφιθέατρο, είμαστε σε “συνάφι”. Γνώρισα τον Δημήτρη Κουμπιά στη θητεία μου στην ΠΟΕΣΥ. Εγώ αντιπρόεδρος, εκείνος γραμματέας. Και θυμάμαι πολύ καθαρά εκείνο το είδος ανθρώπου που δεν μπαίνει στο δωμάτιο για να ακουστεί αλλά μπαίνει για να δουλέψει. Και μέσα στη δουλειά, χωρίς πολλά μεγάλα λόγια, χτίζεται το πράγμα που στο δικό μας χώρο είναι σπάνιο: η εμπιστοσύνη. Από τότε θεμελιώθηκε μια βαθιά φιλία και εκτίμηση. Και αυτό, ας το πούμε όπως είναι: στη δημοσιογραφία, που η καθημερινότητα σου μαθαίνει να μετράς τα λόγια και να υποψιάζεσαι τα “εύκολα μπράβο”, η εκτίμηση δεν χαρίζεται. Κερδίζεται με την συνέπεια. Και ο Δημήτρης την κέρδισε - γιατί εκπροσωπεί κάτι που σήμερα μας λείπει: ακρίβεια, ιστορική μνήμη, και ήθος εργασίας.
Ποιος είναι ο Δημήτρης Κουμπιάς; Ο Δημήτρης Κουμπιάς είναι από εκείνους τους δημοσιογράφους που το βιογραφικό τους είναι χάρτης εποχών. Γεννημένος το 1943, μπήκε στη δουλειά πριν προλάβει να γίνει “κανονικός ενήλικας”. Και από τις αρχές των 60s περνά μέσα από τις μεγάλες φάσεις του ελληνικού Τύπου: τις λαμπρές ημέρες, την κουλτούρα της έντυπης ισχύος, την εποχή που η εφημερίδα ήταν “ιερό αντικείμενο” στα χέρια του αναγνώστη, μετά τη σκληρή πραγματικότητα των πολιτικών πιέσεων, με αφετηρία επαγγέλματος στη σπουδαία «Ελευθερίας» στα 60s, των πιέσεων της χούντας, της μεταπολίτευσης, της έκρηξης των τίτλων, της “Ελευθεροτυπίας”, του “Έθνους”, της “Ναυτεμπορικής”, του «Κέρδους» κτλ.
Και έχει ένα πράγμα που πολύ λίγοι μπορούν να πουν: ότι η δική του πορεία συμπίπτει με την πορεία της έντυπης δημοσιογραφίας. Την είδε στην ακμή της. Την είδε στην παρακμή της. Την είδε και στην πλήρη απαξίωσή της, όταν η τεχνολογία έσπασε το παλιό μοντέλο σε κομμάτια και το μοίρασε σε οθόνες και feeds.
Και το σημαντικότερο: δεν έμεινε μόνο “μνήμη”. Έγινε και δάσκαλος. Από το 1976, “Εργαστήριο Δημοσιογραφίας”, σημειώσεις, μάθημα της “ύλης”. Και αυτές οι σημειώσεις, που κάποτε κυκλοφορούσαν σε φωτοτυπίες, έγιναν βιβλίο - και σήμερα, στην πιο ώριμη μορφή τους, γίνονται ένα συνολικό εγχειρίδιο, με φυσική παρουσία και ψηφιακή αποτύπωση.
Τι βιβλίο είναι ο «Συντάκτης Ύλης»; Να το πούμε καθαρά: ο “Συντάκτης Ύλης” δεν είναι “ωραία ιστορία”. Είναι κάτι δυσκολότερο: είναι οδηγός εργασίας και αναστοχασμού. Ένα vade mecum, ένα “πάρε-μαζί-σου”, όχι μόνο για νέους, αλλά και για όσους νιώθουν ότι η δουλειά μας αλλάζει με τρόπο που δεν προλαβαίνουμε να καταλάβουμε.
Δεν είναι ένα βιβλίο που λέει “παλιά ήταν καλύτερα”. Είναι ένα βιβλίο που λέει: «να πώς λειτουργεί ο μηχανισμός της ενημέρωσης και τι σημαίνει αυτό για την ευθύνη σου».
Και ξεκινάει από ένα ερώτημα που είναι σχεδόν “σφαλιάρα” σε όλους μας: ποιος τελικά ασκεί την “τέταρτη εξουσία”;
Αυτός που φαίνεται; Αυτός που υπογράφει; Αυτός που βγαίνει στην τηλεόραση; Ή αυτός που κρατάει τα νήματα της παραγωγής; Η καρδιά του βιβλίου: ο “αφανής ήρωας” που φτιάχνει την εφημερίδα. Εδώ μπαίνουμε στο ζουμί.
Ο Αντώνης Παπαγιαννίδης το περιγράφει με ακρίβεια: ο συντάκτης ύλης παραλαμβάνει τα κείμενα, τα μορφοποιεί, τα ελέγχει, κόβει-ράβει, εν πολλοίς τιτλοφορεί, προωθεί στη σελιδοποίηση, δηλαδή φτιάχνει την εφημερίδα. Ο Φοίβος Καρζής το βλέπει από άλλη οπτική: ότι ακόμη κι αν ζούμε την πιο βίαιη ψηφιακή αλλαγή, η γνώση του έντυπου τρόπου δουλειάς είναι το καλύτερο σχολείο για να καταλάβεις το “τι κάνεις”. Γιατί η αρχή μένει ίδια: ιεράρχηση.
Εγώ θα το πω με τη γλώσσα της πιάτσας:
Ο συντάκτης ύλης είναι ο άνθρωπος που παίρνει:
- το “έτσι μου το είπε μια πηγή”
- το “έτσι το ανέβασαν όλοι”
- το “αυτό είναι είδηση αλλά δεν έχουμε δεύτερη διασταύρωση”
- το “αυτό είναι μεγάλο αλλά δεν χωράει”
και πρέπει να πάρει αποφάσεις σε χρόνο που δεν σου επιτρέπει να είσαι “φιλοσοφικός”.
Και εδώ είναι η μεγάλη αλήθεια: ο συντάκτης ύλης είναι κρίση. Και η κρίση αυτή είναι εξουσία. Ή, για να το πω πιο σωστά: είναι ευθύνη με εξουσία.
Ας το κάνουμε εικόνα: Φανταστείτε το κλείσιμο μιας εφημερίδας. Σαν πραγματικότητα. Στο γραφείο, το τηλέφωνο χτυπάει με εκείνον τον ήχο τον παλιό, όχι notification, όχι ping, χτυπάει σαν διαταγή. Στο τραπέζι στοίβες χειρόγραφων, ή σήμερα στοίβες ανοιχτών tabs. Και ο συντάκτης ύλης κοιτάει ένα κείμενο και κάνει το πιο δύσκολο πράγμα: Αποφασίζει. Και η απόφαση είναι η πιο παρεξηγημένη μορφή δημιουργίας. Γιατί:
- αν βάλεις λάθος τίτλο, δεν αδικείς μόνο τον συντάκτη, αδικείς την πραγματικότητα.
- αν βγάλεις λάθος πρώτο θέμα, δεν κάνεις απλώς editorial επιλογή, κάνεις κοινωνική επιλογή.
- αν κόψεις κάτι “λίγο” παραπάνω, μπορεί να κόψεις την ουσία.
- αν αφήσεις κάτι “λίγο” παραπάνω, μπορεί να θάψεις το σημαντικό.
Και για να το πούμε και όπως το ζούμε σήμερα στα sites: ο τίτλος δεν είναι πια “η ταμπέλα”. Είναι η πόρτα. Αν είναι λάθος, ο κόσμος δεν μπαίνει ποτέ.
Γιατί το βιβλίο είναι επίκαιρο τώρα και ειδικά για ψηφιακή εποχή; Ο “Συντάκτης Ύλης” είναι επίκαιρος γιατί η εποχή μας κάνει ένα κόλπο: μας πείθει ότι η δημοσιογραφία είναι μόνο ταχύτητα.
Όμως η δημοσιογραφία –όταν είναι σοβαρή– είναι τέσσερα πράγματα:
1. Ιεράρχηση
2. Επαλήθευση
3. Γλώσσα
4. Ευθύνη
Και ο συντάκτης ύλης είναι ο άνθρωπος που τα κάνει όλα αυτά να συναντηθούν πάνω σε μία σελίδα, ή σήμερα πάνω σε μία οθόνη.
Γι’ αυτό το βιβλίο έχει διπλή αξία:
- Είναι τεχνικό: σου δείχνει διαδικασίες, λάθη, πρακτικές.
- Είναι ηθικό: σου θυμίζει πως δεν υπάρχει “ουδέτερο κουμπί” όταν μιλάς στο δημόσιο.
Και τώρα πάμε στο “επικίνδυνο” κομμάτι, το σύγχρονο: Σήμερα, η είδηση δεν “περιμένει” να εκδοθεί. Συμβαίνει μπροστά μας, σε live, σε stories, σε tweets, σε push notifications. Και μέσα σε αυτό το σύμπαν, έρχεται και η Τεχνητή Νοημοσύνη. Ο Κουμπιάς δεν την αντιμετωπίζει σαν τέρας ούτε σαν σωτήρα. Την αντιμετωπίζει σαν αυτό που είναι: μια νέα συνθήκη που ζητάει νέους κανόνες. Και έχει μια βασική ιδέα που αξίζει να τη θυμόμαστε όλοι: η ΤΝ μπορεί να γράψει. Αλλά δεν μπορεί να “φέρει την ευθύνη”. Και χωρίς ευθύνη, η ενημέρωση γίνεται κάτι άλλο: γίνεται περιεχόμενο. Αυτό είναι το μεγάλο στοίχημα της εποχής: να μη γίνουμε εργοστάσιο content. Να παραμείνουμε δημοσιογραφία.
Και εδώ ο συντάκτης ύλης μετατρέπεται ξανά σε κρίσιμο ρόλο: γιατί αύριο ο συντάκτης ύλης δεν θα κόβει μόνο κείμενα ανθρώπων. Θα κόβει και κείμενα μηχανών. Θα ξεχωρίζει το αληθινό από το “πιθανό” και το τεκμηριωμένο από το “ωραία γραμμένο”.
Μου αρέσει επίσης ότι ο “Συντάκτης Ύλης” δεν χαϊδεύει. Μάλλον προσγειώνει. Σου λέει ότι η δημοσιογραφία δεν είναι μόνο “λειτούργημα” , είναι και επάγγελμα, με σκληρούς όρους. Σου μιλάει για τη σχέση με τους εκδότες, με τη διαφήμιση, με την επικοινωνία και τα PR.
Σου μιλάει για τον νέο κόσμο του freelance, για το οικονομικό μοντέλο που αλλάζει, για την ανασφάλεια που γίνεται κανονικότητα.
Και σε αυτό το περιβάλλον, σου ξαναφέρνει στο κέντρο το πιο παλιό, σχεδόν ξεχασμένο πράγμα: Ότι ο δημοσιογράφος δεν “γράφει απλώς”. Παίρνει θέση απέναντι στην πραγματικότητα.
Θα κλείσω όπως ταιριάζει σε αυτή την αίθουσα: όχι με μεγάλα συνθήματα, αλλά με μια φράση που μοιάζει μικρή και είναι τεράστια: Στη δική μας δουλειά, ακόμη και η αποσιώπηση είναι πράξη. Η σιωπή έχει βάρος.
Ο Δημήτρης Κουμπιάς, με τον “Συντάκτη Ύλης”, δεν μας δίνει έναν ύμνο για την παλιά δημοσιογραφία. Μας δίνει κάτι πιο δύσκολο: ένα βιβλίο-εργαλείο για το πώς να σταθείς επαγγελματίας μέσα σε μια εποχή που σου ζητά να γίνεις “γρήγορος”, “εύκολος” και “αυτόματος”.
Και ίσως αυτό είναι η ουσία: ότι όσο κι αν αλλάζουν οι οθόνες, τα formats, τα social media, οι αλγόριθμοι και οι μηχανές, η δημοσιογραφία θα κρίνεται πάντα από ένα πράγμα: από το αν κάποιος άνθρωπος μπορεί να σταθεί όρθιος και να πει: “αυτό είναι η αλήθεια όπως μπορώ να την τεκμηριώσω και αναλαμβάνω την ευθύνη”.
«Και κάτι τελευταίο: Στη Θεσσαλονίκη λέμε συχνά “έλα μωρέ, θα βγει”. Δεν βγαίνει μόνο του. Βγαίνει γιατί κάποιος - σαν τον συντάκτη ύλης - κρατάει τα νεύρα του, κρατάει το μέτρο και κρατάει το φύλλο όρθιο. Αυτό το “κάποιος” έχει όνομα σήμερα: Δημήτρης Κουμπιάς.». Δημήτρη, σε ευχαριστούμε για το βιβλίο, για τη διαδρομή, και – το λέω και προσωπικά – για τη φιλία. Καλή πορεία στον “Συντάκτη Ύλης”. Και καλή δύναμη σε όλους μας.
Αντώνης Σκαμνάκης, καθηγητής στο Τμήμα ΜΜΕ του ΑΠΘ: Τον Δημήτρη Κουμπιά τον γνώρισα το 1989 ως νεαρός τότε ο οποίος φιλοδοξούσε να γίνει δημοσιογράφος. Τμήματα Δημοσιογραφίας και ΜΜΕ στα ΑΕΙ δεν υπήρχαν και για να αποκτήσεις κάποιες επαγγελματικές γνώσεις έπρεπε να παρακολουθήσεις κάποιο πρόγραμμα επαγγελματικής κατάρτισης σε μία από τις 2 ή 3 ιδιωτικές σχολές δημοσιογραφίας ή και το πολύ πετυχημένο ετήσιο πρόγραμμα της ΕΣΗΕΑ.
Ο Δημήτρης ήταν τότε, αν θυμάμαι, καλά διευθυντής στην εφημερίδα Κέρδος και μαζί με τον αείμνηστο Νίκο Τσιπλάκο, τον επίσης αείμνηστο Μιχάλη Δημητρίου τον Μάκη Γιομπαζολιά τον Νάσο Αθανασίου και άλλους που δεν τους θυμάμαι προσπαθούσαν να μεταφέρουν στους φιλοδοξούντες νεαρούς τις γνώσεις τους και την δεοντολογία του επαγγέλματος.
Ο Δημήτρης υπήρξε, λοιπόν, ένας μεγάλος δάσκαλος και για μένα και για πολλούς άλλους που είτε ακολούθησαν το επάγγελμα είτε αποφάσισαν να συνεχίσουν τις σπουδές τους στα ΑΕΙ και ορισμένοι από αυτούς να είναι σήμερα καθηγητές σε διάφορα πανεπιστήμια όπως η συνάδελφος μου καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο της Βιέννης Κατερίνα Σαρικάκη, της οποίας, επίσης, ο Δημήτρης υπήρξε δάσκαλος.
Η τέταρτη επανέκδοση του βιβλίου Συντάκτης Ύλης του Δημήτρη Κουμπιά δεν συνιστά απλώς μια νέα εκδοτική στιγμή της ελληνικής δημοσιογραφίας. Αποτελεί ένα σύμπτωμα της κρίσιμης καμπής στην οποία βρίσκεται σήμερα το επάγγελμα. Σε μια εποχή πολλαπλών κρίσεων, πολιτικών, οικονομικών και πολιτισμικών οι βασικές αρχές του επαγγέλματος παραμένουν επίκαιρες. Η υπεράσπιση του δημόσιου λόγου.
Η δημοσιογραφία γεννήθηκε ως θεσμός της νεωτερικότητας με έναν θεμελιώδη σκοπό: να καθιστά το γεγονός, διαμεσολαβημένο στο πλαίσιο μίας επαγγελματικής δεοντολογίας, ως δημόσιο, αγαθό. Η διασταύρωση, η έρευνα και η υπογραφή δεν είναι απλώς επαγγελματικές τεχνικές· είναι θεσμικοί πυλώνες της δημοκρατίας. Όταν αυτοί αποδυναμώνονται, δεν καταρρέει μόνο η ποιότητα της ενημέρωσης αλλά και η ίδια η δυνατότητα της κοινωνίας να κατανοεί και να παράγει.
Ακριβώς σε αυτό το σημείο παρεμβαίνει ο Συντάκτης Ύλης. Δεν πρόκειται για ένα βιβλίο νοσταλγίας των εφημερίδων, αλλά για ένα έργο που επανατοποθετεί την ουσία της δημοσιογραφικής εργασίας. Ο συντάκτης ύλης, στον οποίο αναφέρεται το βιβλίο, δεν είναι ένας απλός διαχειριστής κειμένων· είναι ο διαμεσολαβημένος κόμβος όπου η πληροφορία μετατρέπεται σε δημόσιο λόγο. Είναι εκείνος που αξιολογεί τι είναι σημαντικό, τι είναι αξιόπιστο, τι είναι υπεύθυνο να δημοσιευτεί.
Στην εποχή των κοινωνικών δικτύων και της τεχνητής νοημοσύνης, αυτή η λειτουργία αποκτά εκρηκτική επικαιρότητα. Η λογική της ταχύτητας, του αλγορίθμου και της διαρκούς ροής αντικαθιστά τη λογική της επεξεργασίας, της ιεράρχησης και της επιμέλειας. Έτσι, ο δημοσιογραφικός χρόνος, ο χρόνος της έρευνας, της διασταύρωσης, της γλωσσικής φροντίδας, συμπιέζεται ακόμα περισσότερο. Όχι βέβαια ότι δεν συμπιεζόταν και πριν στα πλαίσια μίας ανταγωνιστικής και κερδοσκοπικής αγοράς των Μέσων, ιδιαίτερα με την απορρύθμιση του ραδιοτηλεοπτικού πεδίου.
Η τεχνητή νοημοσύνη και τα ψηφιακά εργαλεία δεν είναι ουδέτερα. Μπορούν να παράγουν εικόνες, φωνές, κείμενα και «γεγονότα» που δεν υπήρξαν ποτέ. Στο νέο αυτό περιβάλλον, η παραπληροφόρηση δεν είναι απλώς λάθος· είναι τεχνολογικά ενισχυμένη κατασκευή της πραγματικότητας. Το πρόβλημα δεν είναι πια μόνο αν μια πληροφορία είναι αληθής, αλλά αν είναι αποτέλεσμα κοινωνικής δραστηριότητας ή αλγοριθμικής σύνθεσης. Διότι η δημοσιογραφία είναι κοινωνικό προϊόν.
Μέσα σε αυτή την κρίση, ο συντάκτης ύλης αναδεικνύεται σε θεσμικό ανάχωμα. Η δουλειά του είναι να αποκαθιστά τη σχέση ανάμεσα στο γεγονός και την είδηση. Να επαναφέρει την ευθύνη σε έναν κόσμο όπου η πληροφορία φαίνεται να κυκλοφορεί χωρίς το υποκείμενο. Διότι η είδηση, όπως συνηθίζω να λέω στους φοιτητές μου είναι μια σχέση αντικειμένου και υποκειμένου, η σχέση δηλαδή ανάμεσα στο γεγονός και στον δημοσιογράφο. Χωρίς το υποκείμενο δεν μπορεί να υπάρξει είδηση. Το ζητούμενο είναι εδώ ποιο θα είναι το υποκείμενο ο άνθρωπος ή ο αλγόριθμος.
Κομβικό στοιχείο αυτής της ευθύνης είναι η υπογραφή και αυτό αναδεικνύει ο Δημήτρης. Η υπογραφή δεν είναι απλώς μια επαγγελματική πρακτική, αλλά μια μορφή λογοδοσίας. Σημαίνει: «Αυτό που διαβάζεις το εγγυώμαι εγώ». Σε ένα ψηφιακό περιβάλλον όπου το περιεχόμενο συχνά είναι ανώνυμο, αναπαραγόμενο και αποσπασματικό, η υπογραφή επαναφέρει τη δημοσιογραφία στον χώρο της ηθικής πράξης. Όταν δεν υπάρχει υπογραφή, η πληροφορία αποκόπτεται από τον φορέα της ευθύνης και γίνεται απλώς κυκλοφορία.
Το βιβλίο του Κουμπιά υπενθυμίζει ότι η δημοσιογραφία δεν είναι απλώς παραγωγή περιεχομένου αλλά διαδικασία κρίσης. Ο συντάκτης ύλης λειτουργεί ως συλλογική συνείδηση του μέσου: οργανώνει τη θεματολογία, ελέγχει τη συνοχή, αποτρέπει την αυθαιρεσία, αντιστέκεται στη λογική της εντύπωσης. Χωρίς αυτή τη λειτουργία, τα Μέσα μετατρέπονται σε πλατφόρμες θορύβου.
Η σύγχρονη ψηφιακή δημοσιογραφία έχει μεν πολλαπλασιάσει τις μορφές αφήγησης, βίντεο, podcasts, reels, κοινωνικά δίκτυα και αυτό είναι θετικό αλλά συχνά εις βάρος της επαγγελματικής αυτονομίας. Ο δημοσιογράφος καλείται πλέον να είναι ταυτόχρονα ρεπόρτερ, επιμελητής, παρουσιαστής και διαχειριστής της δικής του ορατότητας. Το αποτέλεσμα είναι η διάχυση της ευθύνης και η σύγχυση ρόλων: πού τελειώνει η ενημέρωση και πού αρχίζει η προώθηση; πού η δημοσιογραφική έρευνα και πού το branding;
Σε αυτή την αστάθεια, το βιβλίο Ο Συντάκτης Ύλης λειτουργεί ως κείμενο πειθαρχίας. Όχι με την έννοια της υποταγής, αλλά της επαγγελματικής δεοντολογίας. Θυμίζει ότι η δημοσιογραφία ως επάγγελμα είναι μια τέχνη του περιορισμού: να λες λιγότερα για να πεις το ουσιώδες, να ελέγχεις πριν δημοσιεύσεις, να αμφιβάλλεις πριν επιβεβαιώσεις, να αναλύεις και να σχολιάζεις.
Η ιστορική διαδρομή του βιβλίου, από τις φωτοτυπίες της δεκαετίας του 1970 έως τη σημερινή του έκδοση, αντανακλά και την ίδια την πορεία της δημοσιογραφίας: από το χειρόγραφο στο copy–paste, από την επιμέλεια στην επιτόπια ανάρτηση. Όμως ακριβώς γι’ αυτό, το βιβλίο του Δημήτρη παραμένει επίκαιρο, ειδικά με τον διαρκή εμπλουτισμό του. Γιατί μας θυμίζει ότι καμία τεχνολογία δεν μπορεί να αντικαταστήσει την κρίση, την ευθύνη και την επαγγελματική συνείδηση.
Επιτρέψτε μου σε αυτό το σημείο να θέσω το ζήτημα της τεχνοφοβίας και του τεχνολογικού ντετερμινισμού το οποίο ο Δημήτρης Κουμπιάς, χωρίς να χρησιμοποιεί τους όρους, άμεσα αναδεικνύει.
Νέες τεχνολογίες υπήρχαν ανέκαθεν στην ιστορία της ανθρωπότητας. Να υπενθυμίσω ότι μία τεχνολογική καινοτομία του 15ου αιώνα άλλαξε ριζικά την ιστορία της ανθρωπότητας, επέφερε μία άνευ προηγουμένου κίνηση στην κυκλοφορία των ιδεών, στη φιλοσοφία, στις επιστήμες, στις τέχνες. Η Τυπογραφεία υπήρξε το τεχνολογικό εργαλείο ενός πρωτόγνωρου κοινωνικού μετασχηματισμού, της έλευσης της φιλελεύθερης αστικής δημοκρατίας και της δημιουργίας των σύγχρονων Συνταγματικών κρατικών μορφωμάτων. Αλλά ακόμα και αυτό το σπουδαίο τεχνολογικό εργαλείο στην ιστορία της ανθρωπότητας δεν θα μπορούσε να υπάρξει και να λειτουργήσει χωρίς τις ανακατατάξεις που συνέβαιναν στα θεμέλια της κοινωνίας που οδηγούσαν αναπόφευκτα σε βαθιές κοινωνικές και πολιτικές αλλαγές, ρήξεις και ανατροπές, επαναστάσεις και αντεπαναστάσεις. Αλλά και αργότερα η έλευση μίας άλλης τεχνολογίας συντέλεσε σε ένα ριζικό μετασχηματισμό του Τύπου και της δημοσιογραφίας. Η εμφάνιση του ενσύρματου Τηλέγραφου οδήγησε σε σημαντικές αλλαγές στο χώρο του τύπου και της δημοσιογραφίας. Όταν ξεκίνησε την λειτουργία του το πρώτο οργανωμένο τηλεγραφικό πρακτορείο στην Ελλάδα το 1870, το πρακτορείο Reuter-Havas-Bullier συνδεδεμένο με το περιοδικό Πανδώρα, και λίγο αργότερα το Τηλεγραφικό Πρακτορείο Bordeano είχαμε πλέον τον εμπλουτισμό των εφημερίδων με διεθνείς ειδήσεις και την εμφάνιση στην Ελλάδα της διεθνούς δημοσιογραφίας αλλά και την έκδοση της πρώτης ημερήσιας εφημερίδας, το 1873. Διότι πριν την εμφάνιση και ανάπτυξη του τηλέγραφου διεθνή ειδησιογραφία δεν υπήρχε. Η πληροφορία από το εξωτερικό έφθανε στον Πειραιά με πλοία, συνήθως είτε διαμέσου της Κωνσταντινούπολης είτε της Ιταλίας. Αλλά το ταξίδι διαρκούσε ημέρες πολλές, η πληροφορία είχε «μπαγιατέψει» και σίγουρα ότι έφθανε δεν αποτελούσε είδηση. Αλλά και ο τηλέγραφος ως τεχνολογικό μέσο της εποχής προέκυψε από τις κοινωνικές, οικονομικές και διεθνείς πολιτικές συνθήκες της εποχής του 19ου αιώνα.
Οι οπαδοί του τεχνολογικού ντετερμινισμού παραγνωρίζουν το κοινωνικό και πολιτισμικό υπόβαθρο των νέων τεχνολογιών ότι είναι δηλαδή ένα αποτέλεσμα του ίδιου του ανθρώπου και προτάσσουν την αυτονομία και παρθενογένεση του.
Στον αντίποδα οι πάσχοντες από τεχνοφοβία, οπαδοί των διαφόρων θεωριών συνομωσίας. Θα μπορούσαμε να τους παραλληλίσουμε με το κίνημα των Λουδιτών στην Αγγλία όπου κατά τη διάρκεια των αρχών του 19ου οι εργάτες κατέστρεφαν τα μηχανήματα φοβούμενοι να μην μείνουν άνεργοι.
Το βιβλίο Ο Συντάκτης Ύλης δεν απευθύνεται μόνο σε δημοσιογράφους. Απευθύνεται σε όλους όσοι θέλουν να καταλάβουν πώς κατασκευάζεται η δημόσιος λόγος. Σε μια εποχή όπου τα σύνορα ανάμεσα στο αληθές, το πιθανό και το κατασκευασμένο γίνονται όλο και πιο ασαφή, το βιβλίο αυτό λειτουργεί ως υπενθύμιση ότι χωρίς δημοσιογράφους που ελέγχουν, φιλτράρουν και αναλαμβάνουν ευθύνη, η ενημέρωση παύει να είναι δημοκρατική και γίνεται απλώς ροή δεδομένων.
Και ακριβώς γι’ αυτό, σήμερα, ο συντάκτης ύλης είναι πιο αναγκαίος από ποτέ. Η σημασία του μπορεί να γίνει κατανοητή και μέσα από τις κλασσικές θεωρίες του gatekeeping έως τις σύγχρονες προσεγγίσεις. H δημοσιογραφία νοείται ως μια αλυσίδα αποφάσεων: τι περνά, τι κόβεται, τι τονίζεται, τι αποσιωπάται. Ο συντάκτης ύλης είναι ο κατεξοχήν gatekeeper. Δεν ελέγχει απλώς την ποσότητα της πληροφορίας αλλά και την κυκλοφορία της μέσα στο δημόσιο χώρο.
Οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης και οι μηχανές αναζήτησης έχουν μετατοπίσει το κέντρο βάρους από την επιμέλεια στην πρόβλεψη. Δεν ρωτούν «τι είναι σημαντικό;» αλλά «τι θα τραβήξει προσοχή;». Έτσι, η δημοσιογραφία εισέρχεται σε ένα καθεστώς αλγοριθμικού gatekeeping, όπου η αξιολόγηση αντικαθίσταται από τη στατιστική πιθανότητα. Αυτό υπονομεύει τον πυρήνα της δημοσιογραφικής αυτονομίας, γιατί το κριτήριο παύει να είναι η κοινωνική σημασία και γίνεται η ψηφιακή απόδοση.
Η επιμονή του Κουμπιά στην υπογραφή, στη διασταύρωση και στην επιμέλεια δεν είναι συντηρητισμός. Είναι αντίσταση στην εκ νέου μετατροπή της δημοσιογραφίας σε επικοινωνιακή βιομηχανία χωρίς επαγγελματική δεοντολογία. Στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης, όπου το περιεχόμενο μπορεί να παραχθεί μαζικά χωρίς ανθρώπινη κρίση, το επάγγελμα κινδυνεύει να αποσπαστεί από την κοινωνική του αποστολή. Ο συντάκτης ύλης υπενθυμίζει ότι η δημοσιογραφία δεν είναι μόνο προϊόν τεχνολογικών αλλαγών, αλλά μορφή κοινωνικής δραστηριότητας και ευθύνης.
Έτσι, το βιβλίο λειτουργεί όχι μόνο ως επαγγελματικός οδηγός, αλλά ως θεωρητικό και ηθικό πλαίσιο για το τι σημαίνει να προωθείς το δημόσιο συμφέρον σε έναν κόσμο ψηφιακού μετασχηματισμού. Σε τελική ανάλυση, ο συντάκτης ύλης ενσαρκώνει την ανθρώπινη διαμεσολάβηση ανάμεσα στο γεγονός και στην είδηση και αυτό, σήμερα, είναι μια βαθιά πολιτική πράξη.
Θα κλείσω με το παρακάτω: Όποιος ή όποιοι ελέγχουν τους μηχανισμούς παραγωγής γνώσης, πληροφορίας και τεχνολογίας, ελέγχουν και ως ένα μεγάλο βαθμό ολόκληρη την κοινωνική δομή. Και αυτό είναι σήμερα το ζητούμενο.